Avrupa Komisyonu, sektörden gelen geri bildirimler doğrultusunda Karbon Sınır Ayarlama Mekanizması’nı (CBAM) güçlendirmeye yönelik yeni düzenleme önerileri sunmuştur. Bu önlemlerin temel amacı; karbon kaçağını önlemek, sistemin kötüye kullanım risklerini azaltmak ve küresel ölçekte karbonsuzlaşma sürecini hızlandırmaktır.
CBAM Kapsamının Genişletilmesi (1 Ocak 2028 itibarıyla)
CBAM hâlihazırda çelik, alüminyum, çimento ve elektrik gibi temel girdileri kapsamaktadır. Yeni düzenlemelerle birlikte, 1 Ocak 2028 tarihinden itibaren kapsam önemli ölçüde genişletilecektir.
Bu çerçevede:
- Çelik ve alüminyum yoğun yaklaşık 180 alt ürün, CBAM kapsamına dâhil edilecektir.
- Kapsama alınacak ürünler arasında makine, ekipman ve ev aletleri gibi ürün grupları yer almaktadır.
- Bu ürünlerin yaklaşık %94’ü sanayi tipi, %6’sı ise tüketici ürünlerinden oluşmaktadır.
Bu genişlemenin temel hedefleri şunlardır:
- Emisyonların üçüncü ülkelere kaydırılmasının (karbon kaçağı) önlenmesi,
- AB içindeki üreticiler için adil ve eşit rekabet koşullarının güçlendirilmesi.
- İhlallere Karşı Daha Güçlü Önlemler
- Geliştirilmiş Raporlama ve İzlenebilirlik
CBAM kapsamında, emisyonların izlenebilirliğini artırmak amacıyla daha ayrıntılı raporlama ve veri izleme yükümlülükleri getirilmektedir. Bu sayede, ürün bazında emisyon takibi daha şeffaf hâle gelecektir.
Sıkı Denetim Mekanizmaları
Yanlış, eksik veya yanıltıcı emisyon beyanlarına karşı daha sıkı denetim ve kontrol mekanizmaları uygulanacaktır. Denetimlerin artırılmasıyla, sistemin güvenilirliğinin korunması hedeflenmektedir.
Varsayılan Emisyon Değerleri
Güvenilir ve doğrulanabilir emisyon verilerinin bulunmadığı durumlarda, ülke bazlı varsayılan emisyon değerlerinin kullanılması mümkün olacaktır. Bu yaklaşım, veri eksikliğinin sistemin işleyişini aksatmamasını amaçlamaktadır.
Hurda Kullanımının Teşviki
Yeni düzenlemeler kapsamında, tüketim öncesi çelik ve alüminyum hurdası, CBAM emisyon hesaplamalarına dâhil edilecektir. Bu uygulama:
- Hurda kullanımının artırılmasını,
- Daha düşük karbon yoğunluklu üretim yöntemlerinin teşvik edilmesini,
- Döngüsel ekonomi hedeflerinin desteklenmesini amaçlamaktadır.
Geçici Karbonsuzlaştırma Fonu (AB İçindeki Üreticiler İçin)
CBAM uygulaması nedeniyle rekabet gücü olumsuz etkilenebilecek AB içi üreticileri desteklemek amacıyla Geçici Karbonsuzlaştırma Fonu kurulması öngörülmektedir. Bu fon, karbon kaçağını önlerken AB sanayisinin dönüşüm sürecini desteklemeyi hedeflemektedir.
Fon kapsamında:
- AB Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) kaynaklı karbon maliyetlerinin bir kısmı karşılanacaktır.
- Karbonsuzlaştırma ve düşük karbonlu üretim yatırımları gerçekleştiren firmalara hedefli mali destek sağlanacaktır.
Finansman yapısı:
- %25: 2026–2027 döneminde elde edilecek CBAM sertifika gelirleri,
- %75: AB bütçesi (öz kaynaklar).
Uluslararası Ortaklara Yönelik Esneklik Mekanizmaları
CBAM’ın küresel ticareti gereksiz şekilde zorlaştırmaması amacıyla, güvenilir ticaret ortakları için belirli esneklikler öngörülmektedir. Bu kapsamda:
- Üçüncü ülkelerde uygulanan karbon vergileri veya karbon fiyatlandırma mekanizmaları, CBAM ile eşdeğer kabul edilebilecektir.
- Emisyon doğrulama süreçlerinde akreditasyon kuruluşlarının karşılıklı tanınması mümkün olacaktır.
Bu yaklaşımın temel amacı, uluslararası ticarette öngörülebilirliği artırmak ve uyum maliyetlerini azaltmaktır.
CBAM Değerlendirme Raporu (2023–2025)
Avrupa Komisyonu tarafından yayımlanan CBAM Değerlendirme Raporu, geçiş dönemine (2023–2025) ilişkin uygulama deneyimlerini kapsamlı biçimde analiz etmiştir.
Öne çıkan bulgular:
- CBAM, AB dışı ülkelerde karbonsuzlaşma yönünde teşvik edici bir etki yaratmaktadır.
- Bilgilendirme faaliyetleri ve sağlanan teknik destek mekanizmalarının etkili olduğu tespit edilmiştir.
- 2026 sonrası tam uygulama dönemi için açık, öngörülebilir ve uygulanabilir bir yol haritası ortaya konmuştur.